روش خواندن اطلاعات گزارش: منبع، شرکت‌ها و واژه‌ها
گزارش‌ها از دو منبع آماری و سوابق محموله‌ها تهیه می‌شوند و منبع و دورهٔ هر بخش روی خود گزارش آمده است. ارقام دو منبع آماری ممکن است یکسان نباشند و قرار هم نیست دقیقاً یکسان باشند؛ زیرا هرکدام اطلاعات را با تقویم، سطح جزئیات و روش گردآوری متفاوت ثبت می‌کنند. در ادامه، ابتدا منابع را کنار هم می‌بینید؛ سپس توضیح می‌دهیم شرکت‌ها چگونه شناسایی می‌شوند و اصطلاح‌ها چه معنایی دارند.
منبع اول: گمرک جمهوری اسلامی ایران (اظهارنامه‌های رسمی)
منبع دوم: UN Comtrade (آمار سالانهٔ تجارت کالا)
تقویم
منبع اول: گمرک جمهوری اسلامی ایران (اظهارنامه‌های رسمی)
سال‌های آماری گمرک ایران بر پایهٔ تقویم شمسی‌اند و از فروردین آغاز می‌شوند. بنابراین هیچ سال شمسی دقیقاً با یک سال میلادی منطبق نیست و ارقام دو منبع، یک بازهٔ زمانی کاملاً یکسان را پوشش نمی‌دهند.
منبع دوم: UN Comtrade (آمار سالانهٔ تجارت کالا)
سال‌های UN Comtrade میلادی‌اند؛ همان تقویمی که کشورهای گزارش‌دهنده آمار خود را بر پایهٔ آن ثبت می‌کنند.
سطح جزئیات کالا
منبع اول: گمرک جمهوری اسلامی ایران (اظهارنامه‌های رسمی)
کدهای تعرفهٔ ایران ۸ رقمی‌اند؛ ریزترین سطح کالایی موجود در این سامانه و همان سطحی که دسترسی‌ها بر پایهٔ آن تعریف می‌شوند.
منبع دوم: UN Comtrade (آمار سالانهٔ تجارت کالا)
استخراج فعلی رسمی‌تجارت از UN Comtrade در سطح فصل‌های ۲ رقمی HS است. بنابراین از این بخش نمی‌توان رقم مستقیمی برای یک کد ۸ رقمی به دست آورد.
اطلاعات موجود در هر ردیف
منبع اول: گمرک جمهوری اسلامی ایران (اظهارنامه‌های رسمی)
هر ردیف شامل ارزش دلاری، وزن به کیلوگرم، ارزش ریالی و گمرک ترخیص‌کننده است. به همین دلیل، قیمت دلاری هر کیلوگرم در این سامانه از داده‌های گمرک ایران محاسبه می‌شود، نه از UN Comtrade.
منبع دوم: UN Comtrade (آمار سالانهٔ تجارت کالا)
در استخراج فعلی، ارزش تجارت قابل اتکاست؛ وزن و مقدار برای این کاربرد قابل اتکا نیستند. بنابراین قیمت هر کیلوگرم از آمار گمرک ایران به دست می‌آید.
جهت و مبنای گزارش
منبع اول: گمرک جمهوری اسلامی ایران (اظهارنامه‌های رسمی)
جهت هر ردیف نسبت به ایران تعریف می‌شود: «صادرات» یعنی ایران صادر کرده و «واردات» یعنی ایران وارد کرده است؛ نه کشور طرف معامله.
منبع دوم: UN Comtrade (آمار سالانهٔ تجارت کالا)
آمار این بخش آینه‌ای است؛ یعنی از اظهار شرکای تجاری بازسازی شده، نه از اظهار خود این کشور. دو تفاوت را در نظر بگیرید: ارزش واردات شرکا شامل کرایهٔ حمل و بیمه است و از این‌رو کمی بالاتر از اظهار خود کشور درمی‌آید، و تنها کشورهایی شمرده شده‌اند که واقعاً گزارش داده‌اند.
شرکت‌ها و کشورها
منبع اول: گمرک جمهوری اسلامی ایران (اظهارنامه‌های رسمی)
نام شرکت‌ها از سوابق محموله‌ها می‌آید: طرف‌های ثبت‌شده در هر محموله، همراه با مقدار و ارزش. نقش هر شرکت در جدول گزارش مشخص می‌شود.
منبع دوم: UN Comtrade (آمار سالانهٔ تجارت کالا)
هر کشور داده‌های خود را خودش در UN Comtrade گزارش می‌کند. پوشش مستقیم ایران در این منبع محدود است؛ برای همین آمار آینه‌ای، یعنی اظهار شرکای تجاری، مبنای بررسی تجارت ایران در این منبع است.
چرا آمار گمرک و سوابق محموله دو آهنگ انتشار دارند
آمار گمرک ایران سالی یک‌بار و پس از بسته‌شدن و تطبیق سال آماری منتشر می‌شود، و رکوردهای محموله پیوسته می‌رسند. هر دو به‌روز و دقیق‌اند؛ منبع و دورهٔ هر بخش روی خود گزارش آمده است. دو منبع، دو آهنگ انتشار.
شرکت‌ها چگونه شناسایی می‌شوند
- در اظهارنامه‌های صادراتیِ خودِ ایران، ستون واردکننده «طرف اعلام» ایرانی است — اغلب یک واسطهٔ داخلی — و نه خریدار خارجی؛ طرف خارجی آن محموله کشور مقصد است. این نکته فقط دربارهٔ ردیف‌هایی است که گمرک ایران اظهار کرده، نه هر نمای صادراتی.
- سابقهٔ تجارت هر شرکت از محموله‌های ثبت‌شدهٔ همان شرکت می‌آید؛ نبودن نام یک شرکت در داده به معنی نبود فعالیت تجاری آن نیست.
- نبودن نام یک شرکت در داده به معنی نبود فعالیت تجاری آن شرکت نیست.
روش محاسبه و واژه‌نامه
عددهای محاسبه‌شده از داده، برآوردهای تحلیلی و نتیجه‌گیری‌ها باید از یکدیگر قابل تشخیص باشند: عدد توپر را از رکوردهای موجود محاسبه کرده‌ایم و عدد خط‌چین برآورد یا منبع بیرونی است و ارجاع دارد. برای هر شاخص، منبع و مبنای محاسبه مشخص می‌شود.
- کد تعرفه (HS)
- کد طبقه‌بندی کالا در تجارت بین‌المللی. شش رقم نخست مبنای مشترک بین‌المللی است و گمرک ایران آن را تا هشت رقم دقیق‌تر می‌کند.
- رکورد محموله
- سابقهٔ ثبت‌شدهٔ یک محموله که بسته به منبع، اطلاعاتی مانند طرف‌های معامله، مقدار، ارزش و تاریخ را در بر دارد.
- طرف اعلام
- شرکتی که در اظهارنامهٔ صادراتی ایران در ستون واردکننده آمده؛ اغلب نمایندهٔ ایرانی فرستنده است و نه خریدار خارجی.
- ارزش اظهارشده
- مبلغ ثبت‌شده در اظهارنامه. این مبلغ لزوماً با قیمت پیشنهادی امروز بازار یا مبلغ نهایی تسویهٔ معامله یکسان نیست.
- ارزش واحد کالا
- از تقسیم ارزش ثبت‌شده بر وزن یا مقدار قابل استفاده به دست می‌آید. واحد، نوع محصول و شرایط ثبت باید در مقایسه یکسان باشند.
- شکاف ارزش واحد
- اختلاف ارزش واحد در سوابق قابل مقایسه. پیش از نتیجه‌گیری باید تفاوت مشخصات کالا، دوره و واحد بررسی شود.
- سهم شرکت از داده‌های موجود
- نسبت ارزش تجارت شرکت به کل ارزش ثبت‌شدهٔ همان محصول، کشور و دوره. اگر داده‌ها کامل نباشند، این نسبت سهم از دادهٔ موجود است.
- تمرکز بازار
- نشان می‌دهد چه مقدار از تجارت در اختیار چند شرکت بزرگ است. این شاخص به دامنه و کامل‌بودن داده وابسته است.
- آمار آینه‌ای
- آمار تجارت از دید کشور طرف مقابل؛ مثلاً واردات یک کشور از ایران در داده‌های همان کشور. اختلاف با آمار ایران طبیعی است.
- عدد محاسبه‌شده
- رقمی که با روش مشخص از رکوردهای موجود محاسبه شده و توپر نمایش داده می‌شود. قابل محاسبه بودن عدد به معنی تأیید صحت اظهار اولیه نیست.
- عدد برآوردی
- رقمی که از تحلیل یا منبع بیرونی به دست می‌آید؛ با خط‌چین، برچسب برآورد و شمارهٔ ارجاع به فهرست منابع می‌آید.
- دورهٔ داده
- بازهٔ آماری که داده‌های یک بخش از گزارش آن را پوشش می‌دهد؛ روی همان بخش گزارش درج می‌شود.
داده‌های گمرک ایران جزئیات تجارت ایران را نشان می‌دهند؛ UN Comtrade اندازهٔ بازار جهانی و بازیگران اصلی آن را روشن می‌کند.
به همین دلیل، هر دو منبع در گزارش نمایش داده می‌شوند و ارقامشان با هم جمع نمی‌شود. هیچ‌کدام جایگزین دیگری نیست و هر رقم باید با نام منبع درست خود نقل شود.